Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie jest miejscem pamięci o mieszkańcach wszystkich polskich wsi pomordowanych i represjonowanych w czasie II wojny światowej. Poszczególne obiekty całego kompleksu Mauzoleum, stanowią swoiste „warstwy pamięci”, ukazujące ciągłość upamiętniania tragicznych losów Polaków w latach 1939-1945. Najstarszym i najważniejszym punktem kompleksu muzealnego jest zbiorowa mogiła zamordowanych w 1943 r. mieszkańców Michniowa z pomnikiem wykonanym tuż po zakończeniu wojny. Kolejny obiekt to Kaplica św. Małgorzaty, wzniesiona w 1960 roku, w której do dziś odbywają się nabożeństwa w intencji Ofiar pacyfikacji. Swoimi rozmiarami i artystycznym wyrazem przykuwa także uwagę rzeźba „Pieta Michniowska” autorstwa Wacława Staweckiego odsłonięta w 1993 roku.
Najnowszym obiektem jest nowoczesny budynek wystawienniczy oddany do użytku w 2021 roku, zaprojektowany przez pracownię Nizio Design International. Mieszcząca się w nim ekspozycja stała składa się z kilku modułów: Domu Ciszy oraz sal podzielonych tematycznie (II wojna światowa, eksterminacja, ludobójstwo, Michniów, zbrodniarze, ofiary, zniszczenia). Całość kompleksu Mauzoleum okala tzw. mur pamięci, na którym umieszczono pamiątkowe tabliczki oraz przestrzeń zapełniona krzyżami i pomnikami poświęconymi poszczególnym miejscowościom.
Podstawową misją Mauzoleum jest podtrzymywanie pamięci o pomordowanych i represjonowanych mieszkańcach wsi polskich. Oprócz bieżącej obsługi obiektu, pracownicy placówki zajmują się badaniami naukowymi, prowadzą działalność edukacyjną i popularyzatorską (lekcje muzealne, wystawy czasowe), a także włączają się w różnorodne inicjatyw o charakterze patriotycznym i artystycznym. Najważniejszymi datami w kalendarzu działalności Mauzoleum są 12 i 13 lipca, kiedy to organizowane są uroczyste obchody kolejnych rocznic pacyfikacji. 12 lipca został ustanowiony przez Sejm Rzeczpospolitej Polskiej świętem państwowym – od 2017 r. jest to Dzień Walki i Męczeństwa Wsi Polskiej.
W dniach 12 i 13 lipca 1943 roku Niemcy zamordowali przynajmniej 204 mieszkańców Michniowa, a wieś doszczętnie spalili.
Pierwszego dnia pacyfikacji Niemcy otoczyli wieś ścisłymi kordonami. Mieli ze sobą listę nazwisk osób, które według ich źródeł miały współpracować z partyzantami. Mężczyzn złapanych w trakcie przeszukań domów stłoczono w 4 stodołach, które następnie ostrzelano, obrzucono granatami i podpalono. Większość uwięzionych w nich ludzi spłonęła żywcem. 12 lipca 1943 r. poza mężczyznami z listy zamordowano całą rodzinę Wikłów – ojca, matkę i siedmioro dzieci. 10 osób aresztowano i przewieziono na przesłuchania do aresztu śledczego w Kielcach, skąd jedną z osób udało się wykupić. Pozostali po przesłuchaniach zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego. Uprowadzono również 18 kobiet, z których 17 wywieziono na roboty przymusowe do III Rzeszy, a jedna trafiła do Kielc jako pomoc domowa niemieckiego oficera. 12 lipca zamordowano w sumie 102 osoby - w tym 95 mężczyzn, 2 kobiety i 5 dzieci.
W odwecie za pacyfikację partyzanci Zgrupowania AK „Ponury” w nocy z 12 na 13 lipca zatrzymali i ostrzelali niemiecki pociąg. Niemcy nad ranem 13 lipca powrócili do Michniowa. Tego dnia nie mieli przygotowanej listy, tego dnia Michniów i jego mieszkańcy mieli zniknąć z powierzchni ziemi…
Strzelano do kobiet i dzieci, mordowano wszystkich, którzy nie zdążyli uciec lub się ukryć. Najmłodszą ofiarą był 9-dniowy Stefanek Dąbrowa. Tego dnia zginęły przynajmniej 102 osoby - zidentyfikowano i potwierdzono śmierć 7 mężczyzn, 52 kobiety i 43 dzieci. Cały Michniów ograbiono, a zabudowania spalono.
15 lipca 1943 roku szczątki Ofiar pochowano w zbiorowej mogile na placu szkolnym – w tym samym miejscu znajduje się do dziś.